İkincil Kısırlık: İlk Çocuktan Sonra Neden Gebe Kalınamıyor? Nedenleri ve Tedavisi
Bir çocuğunuz var ama ikincisi olmuyor mu? İkincil (sekonder) kısırlığın ne olduğunu, kadında ve erkekte nedenlerini, ne zaman doktora gidilmesi gerektiğini, yapılan tetkikleri ve tedavi yollarını anlatıyoruz.

İlk çocuk kolay olduysa ikincisinin de öyle olacağı düşünülür. Bu yüzden bir yıldır deneyip gebe kalamayan çiftler çoğu zaman şaşırır: "Bizim zaten bir çocuğumuz var, nasıl kısırlık olabilir?" Tıpta bu duruma ikincil (sekonder) kısırlık denir ve sanıldığından daha sık görülür. Bu yazıda ne olduğunu, kadında ve erkekte başlıca nedenlerini, ne zaman doktora gidilmesi gerektiğini ve tedavi yollarını anlatıyoruz.
İkincil kısırlık nedir?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kısırlığı, korunmasız ve düzenli cinsel yaşama rağmen 12 ay veya daha uzun süre gebelik olmaması olarak tanımlar. Daha önce hiç gebelik olmadıysa bu birincil (primer) kısırlıktır. En az bir gebelik olduysa ikincil kısırlıktır. Önemli bir ayrıntı: Önceki gebelik nasıl sonuçlanmış olursa olsun (doğum, düşük, kürtaj ya da dış gebelik), sonraki kısırlık ikincil sayılır.
DSÖ verilerine göre dünyada üreme çağındaki yaklaşık her 6 kişiden biri hayatının bir döneminde kısırlıkla karşılaşıyor. Yani bu nadir bir durum değil ve kimsenin "suçu" da değil. Kadın 35 yaş ve üzerindeyse doktora başvurmadan önce beklenecek süre daha kısadır (ayrıntısı aşağıda).
Psikolojik olarak neden bu kadar zor?
İkincil kısırlık yaşayan çiftler çoğu zaman yalnız kalır: Çevre "bir tane var ya, şükredin" der, çift de yardım istemeye çekinir. Bazıları "ilki kendiliğinden olmuştu" diyerek doktora gitmeyi yıllarca erteler. Oysa ilk gebelikten bu yana hem kadının hem erkeğin vücudunda çok şey değişmiş olabilir. Bir çocuk daha istemek doğaldır ve bu istekle doktora başvurmak doğru bir adımdır.
Kadındaki başlıca nedenler
Yaş
İki gebelik arasında çoğu zaman yıllar geçer ve yaş, doğurganlığı en çok etkileyen faktörlerden biridir. Kadın sınırlı bir yumurta rezerviyle doğar; zamanla yumurtaların hem sayısı hem kalitesi azalır. Doğurganlık 30'lu yaşlarda yavaş yavaş, 35'ten sonra daha belirgin şekilde düşer. Yumurtalık rezervinin nasıl değerlendirildiğini AMH testi yazımızda anlattık.
Tüplerde tıkanıklık
Pelvik enfeksiyonlar (özellikle klamidya veya gonore gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar) tüplerde yapışıklık bırakabilir. Sezaryen ve dış gebelik ameliyatı da dahil olmak üzere karın ya da pelvis bölgesindeki her ameliyat bazen yapışıklığa yol açar. Bu durumda yumurta ile sperm tüpte buluşamaz.
Rahim içindeki değişiklikler
Doğumdan, sezaryenden ya da düşük veya kürtaj sonrasında yapılan rahim içi işlemlerden sonra rahmin iç tabakası (endometrium) bazen zarar görür veya rahim içinde yapışıklıklar oluşur. Bu durumda embriyonun rahim duvarına tutunması zorlaşabilir. Polipler, miyomlar ve sezaryen izi bölgesindeki değişiklikler de rol oynayabilir. Bunların çoğu ultrason ve histeroskopiyle saptanır ve pek çok durumda düzeltilebilir.
Hormonlar ve yumurtlama
Gebelikten sonra kilo belirgin şekilde değişmiş, polikistik over sendromu (PKOS) bulguları artmış ya da tiroit veya prolaktin sorunu ortaya çıkmış olabilir. Bunların hepsi yumurtlamayı bozar: Adetler düzensizleşir ya da tamamen durur. Düzenli emzirme döneminde de yumurtlama geçici olarak baskılanır; bu doğal bir durumdur.
Endometriozis ve miyom
Endometriozis, rahim iç tabakasına benzeyen dokunun rahim dışında büyümesidir. Yıllar içinde ilerleyebildiği için ilk doğumdan sonra başlayan ya da artan adet sancısı ve ilişki sırasında duyulan ağrı ciddiye alınmalıdır. Miyom ise rahmin iyi huylu bir tümörüdür; gebeliğe etkisi yerine ve boyutuna bağlıdır.
Erkekteki nedenler: "Çocuğumuz var" demek garanti değil
İkincil kısırlıkta çoğu zaman yalnızca kadın incelenir; oysa erkek faktörü burada da sık görülür. İlk çocuktan bu yana sperm değerleri değişmiş olabilir:
- Varikosel — testis damarlarının genişlemesi; sperm kalitesini düşürebilir ve tedavi edilebilir.
- Enfeksiyonlar — testis, epididim veya prostat iltihabı.
- Kilo artışı, sigara ve diğer tütün ürünleri, alkol — sperm sayısını ve hareketliliğini azaltır.
- Bazı ilaçlar — örneğin sporda kullanılan anabolik steroidler sperm üretimini ciddi şekilde baskılayabilir.
- Testis yaralanması veya ameliyatı.
Bu yüzden ilk adımlardan biri basit ve ağrısız bir test: sperm analizi (spermiyogram). Erkek faktörünü ayrıntılı olarak şu yazımızda anlattık: erkek kısırlığı tedavi edilir mi?
İlk çocuk başka bir eşten olduysa
Bazen ilk çocuk başka bir evlilikten olur. Bu durumda "Ben sağlıklıyım, çocuğum var" düşüncesi yanıltıcı olabilir: Önceki gebelik, yeni çiftteki durum için bir garanti değildir. Gebelik, iki eşin birlikte sağlığına bağlıdır. Halk arasında "uyumsuzluk" denen durumun arkasında genellikle saptanabilir bir neden (sperm değerleri, yumurtlama veya tüp sorunu) vardır. Bu nedenle tetkiklere birlikte başlamak en doğrusudur.
Yaşam tarzı
Fazla kilo ya da aşırı zayıflık, sigara ve diğer tütün ürünleri, alkol, uzun süreli stres ve kronik yorgunluk hem kadında hem erkekte doğurganlığı azaltır. İyi haber şu: Bu faktörler değiştirilebilir ve bunları düzeltmek, her tedaviden önce atılabilecek faydalı bir adımdır.
Ne zaman doktora gidilmeli?
- Kadın 35 yaşından küçükse — 12 ay düzenli denemeye rağmen gebelik yoksa;
- 35 yaş ve üzerindeyse — 6 ay sonra;
- Beklemeden, hemen — adetler durduysa veya çok düzensizse; pelvik enfeksiyon, ameliyat ya da endometriozis öyküsü varsa; doğum veya kürtajdan sonra adet kanaması belirgin şekilde azaldıysa; erkekte bilinen bir sorun varsa.
Hangi tetkikler yapılır?
Değerlendirme sıfırdan yapılır; "eskiden her şey yolundaydı" diye düşünülmez. Genellikle:
- görüşme ve muayene: önceki gebelik ve doğumun seyri, ameliyatlar, enfeksiyonlar, adet döngüsü;
- pelvik ultrason — rahim, yumurtalıklar, miyom, polip;
- hormonlar: yumurtlama ve yumurtalık rezervi (AMH), tiroit, prolaktin;
- tüplerin açıklığı — histerosalpingografi (HSG, rahim filmi) veya özel ultrason yöntemi;
- gerekirse histeroskopi;
- erkekte sperm analizi.
Tedavi yolları
Tedavi nedene göre seçilir ve her zaman karmaşık değildir:
- Nedeni ortadan kaldırmak. Tiroit veya prolaktin sorununun tedavisi, kilonun normal aralığa getirilmesi, yumurtlamanın doktor kontrolünde ilaçla desteklenmesi.
- Cerrahi. Histeroskopiyle polip, rahim içi yapışıklık ve bazı miyomlar alınır; laparoskopiyle endometriozis odakları, yapışıklıklar ve bazı durumlarda tüp sorunları giderilir. Erkekte varikosel ameliyatı gündeme gelebilir.
- Aşılama (IUI). Tüpler açıksa ve sperm değerlerindeki sapma hafifse, özel olarak hazırlanan sperm rahim boşluğuna verilir. Ayrıntılar: aşılama (IUI).
- Tüp bebek (IVF). Her iki tüp de tıkalı ya da ciddi hasarlıysa ve ameliyat uygun değilse, yaş veya yumurtalık rezervi belirleyici rol oynuyorsa ya da diğer yöntemler sonuç vermediyse çoğu zaman en etkili yol tüp bebek tedavisidir. Erkek faktörü belirginse mikroenjeksiyon (ICSI) uygulanır; menide sperm yoksa TESE olasılığı değerlendirilir.
İlaçlara ve işlemlere yalnızca doktor karar verir; kendi başınıza hormon ilacı kullanmak yarardan çok zarar getirebilir.
Umut hakkında dürüst bir not
İkincil kısırlıkta neden çoğu zaman bulunur ve plan buna göre yapılır. Herkese aynı sonucu vaat etmek mümkün değil; ama bir şey kesin: Ne kadar erken değerlendirme yaptırırsanız o kadar çok seçeneğiniz olur. Ankalife tüp bebek merkezinde doktorumuz eşleri birlikte görür ve ilk aşamada hangi tetkiklere gerek olduğunu açıklar — randevu alın.
Sık sorulan sorular
İlk çocuk doğal yolla olduysa ikincisi için tüp bebek gerekebilir mi?
Evet, gerekebilir. Önceki gebelik sonrakini garanti etmez. Ancak çoğu durumda önce daha basit yöntemler değerlendirilir; tüp bebeğe gerek olup olmadığına tetkik sonuçlarına göre karar verilir.
Sezaryen ikincil kısırlığa neden olur mu?
Kadınların çoğu sezaryenden sonra sorunsuz gebe kalır. Bazen sezaryen izi bölgesindeki değişiklikler veya karın içi yapışıklıklar etkili olabilir; bunlar ultrasonla, gerekirse histeroskopiyle görülür.
Emzirirken gebe kalamamak kısırlık mıdır?
Hayır. Düzenli emzirme döneminde yumurtlamanın baskılanması doğaldır. Emzirme bittikten sonra adetler başlamazsa ya da adetler döndükten sonra 12 ay (35 yaş üzerinde 6 ay) içinde gebelik olmazsa doktora başvurun.
Yalnızca kadının incelenmesi yeterli mi?
Hayır. Erkek faktörü ikincil kısırlıkta da sıktır; sperm analizi ise basit ve hızlı bir testtir. Tetkiklere birlikte başlamak zaman kazandırır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis veya tedavi önerisi değildir. Kişisel değerlendirme için doktor muayenesi ve tetkikler gerekir.
Kaynaklar
- WHO — Infertility (fact sheet)
- ASRM (ReproductiveFacts) — Infertility: an overview
- NHS (UK) — Causes of infertility
- NHS (UK) — Treatment for infertility
Sorunuz mu var? Numaranızı bırakın, biz arayalım
Bilgileriniz yalnızca sizinle iletişime geçmek için kullanılır.