Ikkilamchi bepushtlik: birinchi farzanddan keyin nega homiladorlik bo‘lmayapti — sabablari va davolash (иккиламчи бепуштлик)
Birinchi farzandingiz bor, lekin ikkinchisi bo‘lmayaptimi? Ikkilamchi bepushtlik nima, ayol va erkakdagi sabablari, qachon shifokorga borish kerak, qanday tekshiruvlar va davolash yo‘llari bor.

Birinchi farzand oson dunyoga kelgan bo‘lsa, ikkinchisi ham oson bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Shuning uchun bir yildan beri urinib ko‘rayotgan, ammo homiladorlik bo‘lmayotgan juftliklar ko‘pincha hayron bo‘ladi: «Axir bizda bola bor-ku, qanday qilib bepushtlik bo‘lsin?» Tibbiyotda bu holat ikkilamchi bepushtlik deyiladi va bu holat siz o‘ylagandan ko‘ra ko‘p uchraydi. Quyida uning nima ekanini, ayol va erkakdagi asosiy sabablarini, shifokorga qachon borish kerakligini va davolash yo‘llarini tushuntiramiz.
Ikkilamchi bepushtlik nima?
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ta’rifiga ko‘ra, himoya vositalarisiz muntazam jinsiy hayot kechirilganiga qaramay 12 oy va undan ko‘proq vaqt homiladorlik bo‘lmasa, bu bepushtlik hisoblanadi. Agar ilgari hech qachon homiladorlik bo‘lmagan bo‘lsa — bu birlamchi bepushtlik. Agar kamida bitta homiladorlik bo‘lgan bo‘lsa — ikkilamchi. Muhimi, oldingi homiladorlik qanday tugaganining farqi yo‘q: tug‘ruq, homila tushishi, abort yoki bachadondan tashqari homiladorlik bo‘ladimi, keyingi bepushtlik baribir ikkilamchi hisoblanadi.
JSST ma’lumotiga ko‘ra, dunyoda reproduktiv yoshdagi taxminan har 6 kishidan biri hayoti davomida bepushtlikka duch keladi. Demak, bu kam uchraydigan holat emas va bunda hech kim «aybdor» emas. Ayol 35 yoshdan oshgan bo‘lsa, kutish muddati qisqaroq — bu haqda quyida aytamiz.
Nega bu holat ruhan ayniqsa og‘ir kechadi?
Ikkilamchi bepushtlikka duch kelgan juftliklar ko‘pincha o‘z dardi bilan yolg‘iz qoladi: atrofdagilar «bittangiz bor-ku, shukur qiling» deydi, o‘zlari esa yordam so‘rashga uyaladi. Ba’zilar «birinchisi o‘zi bo‘lgan edi-ku» deb, shifokorga borishni yillab kechiktiradi. Holbuki birinchi homiladorlikdan beri organizmda — ham ayolda, ham erkakda — ko‘p narsa o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Yana farzand ko‘rishni istash tabiiy, shu maqsadda shifokorga murojaat qilish esa to‘g‘ri qadam.
Ayollardagi asosiy sabablar
Yosh
Birinchi va keyingi homiladorlik orasida yillar o‘tadi, yosh esa farzand ko‘rish qobiliyatiga (fertillikka) eng kuchli ta’sir qiladigan omillardan biri. Ayol tuxum hujayralarining cheklangan zaxirasi bilan tug‘iladi; yillar o‘tishi bilan ularning soni ham, sifati ham kamayadi. Fertillik 30 yoshlarda asta-sekin, 35 yoshdan keyin esa sezilarliroq pasayadi. Tuxumdon zaxirasi qanday baholanishini AMG tahlili haqidagi maqolamizda yozganmiz.
Bachadon naylarining o‘tkazuvchanligi buzilishi
Kichik chanoq a’zolarining yallig‘lanishi — ayniqsa xlamidioz yoki gonoreya kabi jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar — naylarda bitishmalar (spayka) qoldirishi mumkin. Qorin yoki chanoq sohasidagi har qanday operatsiya, jumladan kesar kesish yoki bachadondan tashqari homiladorlik tufayli qilingan operatsiya ham ba’zan bitishmalar qoldiradi. Natijada tuxum hujayra bilan spermatozoid uchrasha olmaydi.
Bachadon ichidagi o‘zgarishlar
Oldingi tug‘ruq yoki kesar kesishdan, shuningdek homila tushishi yoki abortdan keyin qilingan qirish (kyuretaj) kabi muolajalardan so‘ng ba’zan bachadonning ichki qatlami — endometriy — shikastlanadi yoki bachadon bo‘shlig‘ida bitishmalar hosil bo‘ladi. Bunda embrion bachadon devoriga yopisha olmasligi mumkin. Poliplar, bachadon miomasi va chandiq sohasidagi o‘zgarishlar ham ta’sir qilishi mumkin. Bularning ko‘pchiligi ultratovush va gisteroskopiya yordamida aniqlanadi va ko‘p hollarda tuzatiladi.
Gormonlar va ovulyatsiya
Homiladorlikdan keyin vazn sezilarli o‘zgargan, tuxumdonlar polikistozi sindromi (TPKS) belgilari kuchaygan yoki qalqonsimon bez yoki prolaktin bilan bog‘liq muammo paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi ovulyatsiyani buzadi: hayz tartibsiz kela boshlaydi yoki umuman to‘xtaydi. Bola muntazam emizilayotgan davrda ham ovulyatsiya vaqtincha bosilib turadi — bu tabiiy holat.
Endometrioz va mioma
Endometrioz — bachadon ichki qatlamiga o‘xshash to‘qimaning bachadondan tashqarida o‘sishi. U yillar davomida rivojlanishi mumkin, shuning uchun birinchi farzanddan keyin paydo bo‘lgan yoki kuchaygan hayz og‘rig‘i va jinsiy aloqa paytidagi og‘riqqa e’tibor bering. Mioma esa bachadonning xavfsiz (yaxshi sifatli) o‘smasi; uning homiladorlikka ta’siri qayerda joylashgani va kattaligiga bog‘liq.
Erkaklardagi sabablar: «bizda bola bor» — kafolat emas
Ikkilamchi bepushtlikda ko‘pincha faqat ayol tekshiriladi, holbuki bu holatda ham erkak omili tez-tez uchraydi. Oldingi farzand tug‘ilganidan beri sperma ko‘rsatkichlari o‘zgargan bo‘lishi mumkin:
- Varikotsele — moyak venalarining kengayishi; sperma sifatini pasaytirishi mumkin, uni davolasa bo‘ladi.
- Infeksiyalar — moyak, moyak ortig‘i yoki prostata bezining yallig‘lanishi.
- Vazn ortishi, chekish, nos, alkogol — sperma miqdori va harakatchanligini pasaytiradi.
- Ba’zi dorilar — masalan, sportda ishlatiladigan anabolik steroidlar sperma hosil bo‘lishini keskin susaytirishi mumkin.
- Moyak jarohati yoki operatsiyasi.
Shuning uchun dastlabki qadamlardan biri — oddiy va og‘riqsiz tahlil: spermogramma. Erkak omili haqida batafsil: erkak bepushtligi davolanadimi?
Yangi turmush o‘rtog‘i bo‘lsa
Ba’zan birinchi farzand boshqa nikohdan bo‘ladi. Bunday holatda «men sog‘lomman, farzandim bor» degan fikr adashtirishi mumkin: oldingi homiladorlik yangi juftlikda ham hammasi joyida bo‘lishini kafolatlamaydi. Homiladorlik ikki kishining birgalikdagi salomatligiga bog‘liq. Xalq orasida «bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi» deyiladigan holat ortida odatda aniqlasa bo‘ladigan sabab — sperma ko‘rsatkichlari, ovulyatsiya yoki naylar bilan bog‘liq muammo — yotadi. Shuning uchun tekshiruvni ikkalangiz birga boshlaganingiz ma’qul.
Turmush tarzi
Ortiqcha vazn yoki haddan tashqari ozg‘inlik, chekish (nos ham), alkogol, uzoq davom etgan stress va surunkali charchoq ham ayolda, ham erkakda fertillikni pasaytiradi. Yaxshi tomoni shundaki, bu omillarni o‘zgartirish mumkin va bu har qanday davolashdan oldin foydali qadam bo‘ladi.
Qachon shifokorga borish kerak?
- Ayol 35 yoshgacha bo‘lsa — 12 oy muntazam urinishdan keyin homiladorlik bo‘lmasa;
- 35 yosh va undan katta bo‘lsa — 6 oydan keyin;
- Kutmasdan, darhol — hayz to‘xtagan yoki juda tartibsiz bo‘lsa; ilgari kichik chanoq infeksiyasi, operatsiya yoki endometrioz bo‘lgan bo‘lsa; tug‘ruq yoki kyuretajdan keyin hayz sezilarli kamayib qolgan bo‘lsa; erkakda ma’lum muammo bo‘lsa.
Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi?
Tekshiruv noldan boshlanadi: «oldin hammasi joyida edi» degan taxminga tayanib bo‘lmaydi. Odatda quyidagilar kiradi:
- suhbat va ko‘rik: oldingi homiladorlik va tug‘ruq qanday o‘tgani, operatsiyalar, infeksiyalar, hayz sikli;
- kichik chanoq ultratovush tekshiruvi (UTT) — bachadon, tuxumdonlar, mioma, polip;
- gormonlar: ovulyatsiya va tuxumdon zaxirasi (AMG), qalqonsimon bez, prolaktin;
- bachadon naylari o‘tkazuvchanligi — gisterosalpingografiya (GSG) yoki maxsus ultratovush usuli;
- zarur bo‘lsa — gisteroskopiya;
- erkak uchun — spermogramma.
Davolash yo‘llari
Davolash sababga qarab tanlanadi va har doim ham murakkab bo‘lavermaydi:
- Sababni bartaraf etish. Qalqonsimon bez yoki prolaktin muammosini davolash, vaznni me’yorga keltirish, ovulyatsiyani shifokor nazoratida dori bilan rag‘batlantirish.
- Jarrohlik. Gisteroskopiyada polip, bachadon ichidagi bitishmalar va ayrim miomalar olib tashlanadi; laparoskopiyada endometrioz o‘choqlari, bitishmalar va ba’zi hollarda naylar muammosi bartaraf etiladi. Erkakda varikotsele operatsiyasi ko‘rib chiqilishi mumkin.
- Inseminatsiya (IUI). Naylar o‘tkazuvchan va sperma ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar yengil bo‘lsa, maxsus tayyorlangan sperma bachadon bo‘shlig‘iga kiritiladi. Batafsil: bachadon ichi inseminatsiyasi.
- EKO (IVF). Ikkala nay ham berk yoki jiddiy shikastlangan bo‘lib, operatsiya to‘g‘ri kelmasa, yosh yoki tuxumdon zaxirasi muhim omil bo‘lsa yoxud boshqa usullar natija bermagan bo‘lsa, ko‘pincha eng samarali yo‘l — EKO. Erkak omili kuchli bo‘lsa, IKSI (ICSI) qo‘llanadi; eyakulyatda spermatozoid bo‘lmasa, TESE imkoniyati baholanadi.
Har qanday dori va muolajani faqat shifokor belgilaydi: o‘zboshimchalik bilan gormonal dori ichish foyda o‘rniga zarar keltirishi mumkin.
Umid haqida halol gap
Ikkilamchi bepushtlikda sabab ko‘pincha aniqlanadi va unga qarab reja tuziladi. Hamma uchun bir xil natija va’da qilib bo‘lmaydi, lekin bir narsa aniq: qanchalik erta tekshiruvdan o‘tsangiz, imkoniyatlar shunchalik ko‘p bo‘ladi. Ankalife EKO markazida shifokor ikkalangizni birga qabul qiladi va birinchi bosqichda qaysi tahlillar kerakligini tushuntiradi — qabulga yozilish.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Birinchi farzand tabiiy bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchisi uchun EKO kerak bo‘lishi mumkinmi?
Ha, mumkin. Oldingi homiladorlik keyingisini kafolatlamaydi. Ammo ko‘p hollarda avval oddiyroq usullar ko‘rib chiqiladi; EKO zarurligi tekshiruv natijalariga qarab hal qilinadi.
Kesar kesish ikkilamchi bepushtlikka sabab bo‘ladimi?
Ko‘pchilik ayollar kesar kesishdan keyin bemalol homilador bo‘ladi. Ba’zan esa chandiq sohasidagi o‘zgarishlar yoki qorin ichidagi bitishmalar ta’sir qilishi mumkin; buni UTT va kerak bo‘lsa gisteroskopiya ko‘rsatadi.
Emizish paytida homilador bo‘lmaslik bepushtlikmi?
Yo‘q. Muntazam emizish davrida ovulyatsiyaning vaqtincha bosilib turishi tabiiy. Emizish tugagach hayz tiklanmasa yoki hayz tiklangandan keyin 12 oy (35 yoshdan keyin 6 oy) ichida homiladorlik bo‘lmasa, shifokorga murojaat qiling.
Faqat ayolni tekshirish yetarlimi?
Yo‘q. Erkak omili ikkilamchi bepushtlikda ham ko‘p uchraydi, spermogramma esa oddiy va tez tahlil. Tekshiruvni ikkalangiz birga boshlash vaqtni tejaydi.
Ushbu maqola umumiy ma’lumot berish uchun yozilgan va tashxis yoki davolash tavsiyasi o‘rnini bosmaydi. Holatingizni faqat shifokor ko‘rik va tahlillar asosida baholay oladi.
Manbalar
- WHO — Infertility (fact sheet)
- ASRM (ReproductiveFacts) — Infertility: an overview
- NHS (UK) — Causes of infertility
- NHS (UK) — Treatment for infertility
Savolingiz bormi? Raqamingizni qoldiring, biz qo‘ng‘iroq qilamiz
Ma’lumotlaringiz faqat siz bilan bog‘lanish uchun ishlatiladi.