Toshkent · Bishkek · Andijon Dush–Shan 08:00–17:00, yozilish asosida

Nekrozoospermiya: spermatozoidlar tirik bo‘lmasa nima qilish kerak — sabablari, tashxis va davolash (некрозооспермия)

Nekrozoospermiya — eyakulyatdagi spermatozoidlarning ko‘p qismi tirik bo‘lmagan holat. U astenozoospermiyadan nimasi bilan farq qiladi, qanday aniqlanadi va qanday davolash yo‘llari bor?

Nekrozoospermiya: spermatozoidlar tirik bo‘lmasa nima qilish kerak — sabablari, tashxis va davolash (некрозооспермия)

Spermogramma xulosasida «nekrozoospermiya» degan so‘zni ko‘rgan ko‘p erkaklar qo‘rqib ketadi: nomining o‘zi «o‘lik spermatozoidlar» degani. Ammo bu hukm emas. Birinchidan, to‘g‘ri sharoitda topshirilgan takroriy tahlilda natija ko‘pincha boshqacha chiqadi. Ikkinchidan, sababi topilsa, uni ba’zan bartaraf etish mumkin. Uchinchidan, tirik spermatozoidlar juda kam bo‘lsa ham, zamonaviy laboratoriya usullari farzand ko‘rishga yo‘l ochishi mumkin. Quyida Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) 2021-yilgi sperma tahlili bo‘yicha qo‘llanmasi hamda Yevropa urologlar assotsiatsiyasi (EAU) tavsiyalariga tayanib, nekrozoospermiya nima ekanini, qanday aniqlanishini va qanday yo‘llar borligini tushuntiramiz.

Nekrozoospermiya nima?

Nekrozoospermiya (yunoncha «nekros» — o‘lik) — eyakulyatdagi tirik spermatozoidlar ulushi me’yordan past, o‘lik spermatozoidlar ulushi esa yuqori bo‘lgan holat. Uni faqat harakatga qarab aniqlab bo‘lmaydi: buning uchun maxsus vitallik (yashovchanlik) testi o‘tkaziladi. JSSTning 2021-yilgi qo‘llanmasida tirik spermatozoidlar ulushining quyi referens chegarasi taxminan 54% deb ko‘rsatilgan. Natija shundan ancha past bo‘lsa va buni takroriy tahlil tasdiqlasa, nekrozoospermiya haqida gapiriladi.

Bu erkak bepushtligining kam uchraydigan shakli. Kamdan-kam hollarda eyakulyatdagi deyarli barcha spermatozoidlar o‘lik bo‘ladi; ko‘pincha esa ular orasida oz bo‘lsa-da tiriklari topiladi — bu esa davolash rejasi uchun juda muhim.

Harakatsiz va o‘lik — bir xil narsa emas

Ko‘pchilik aynan shu yerda adashadi. Harakatsiz spermatozoid har doim ham o‘lik emas:

  • Astenozoospermiya — spermatozoidlar sust harakatlanadi yoki umuman harakatsiz, lekin tirik. Vitallik testida ular «tirik» deb chiqadi.
  • Nekrozoospermiya — harakatsiz spermatozoidlarning katta qismi haqiqatan ham tirik emas, ya’ni hujayra qobig‘i shikastlangan.

Shuning uchun spermogrammada harakatchanlik past chiqsa, laboratoriya vitallik testini ham o‘tkazadi. Bu farq amalda muhim: harakatsiz, lekin tirik spermatozoid IKSI (ICSI) uchun yaroqli bo‘lishi mumkin.

Vitallik qanday tekshiriladi?

JSST qo‘llanmasida ikki asosiy usul tasvirlangan:

  • Eozin (yoki eozin-nigrozin) bo‘yog‘i testi. Qobig‘i shikastlangan o‘lik spermatozoid bo‘yoqni o‘ziga singdiradi va mikroskopda pushti-qizil rangda ko‘rinadi, tirigi esa bo‘yalmaydi.
  • Gipoosmotik shishish (HOS) testi. Spermatozoidlar maxsus suyuqlikka solinadi: tirik hujayraning dumi suv tortib shishadi va buraladi, o‘ligida esa bunday bo‘lmaydi. Bu test hujayrani bo‘yamagani uchun IKSI paytida tirik spermatozoidni tanlashda ham qo‘llanilishi mumkin.

Natija noto‘g‘ri chiqishi mumkinmi?

Ha, shuning uchun bitta tahlilga qarab xulosa chiqarilmaydi. Spermatozoidlar tashqi sharoitga sezgir: namuna laboratoriyaga kech yetkazilsa, sovuq yoki issiqda qolsa, mos bo‘lmagan idishga yig‘ilsa yoki moylovchi vosita ishlatilsa, ular tahlilga qadar nobud bo‘lishi mumkin. Juda uzoq jinsiy tiyilishdan keyin topshirilgan namunada ham o‘lik spermatozoidlar ko‘proq bo‘ladi. Shu bois tahlil shifokor aytgan tiyilish muddatidan keyin, imkon qadar laboratoriyaning o‘zida topshiriladi va kamida bir marta takrorlanadi. Spermogramma ko‘rsatkichlari haqida batafsil — spermogramma natijasini tushunish haqidagi maqolamizda.

Mumkin bo‘lgan sabablar

Ko‘p hollarda bir nechta omil birga ta’sir qiladi, ba’zan esa aniq sabab topilmaydi. Ko‘proq tilga olinadigan sabablar:

  • Infeksiya va yallig‘lanish — prostata, urug‘ pufakchalari, moyak ortig‘i yoki urug‘ yo‘llarida.
  • Oksidlovchi stress — erkin radikallar ko‘payib, spermatozoid qobig‘ini shikastlashi.
  • Varikotsele — moyak venalarining kengayishi; bunda moyak harorati oshadi va qon aylanishi buziladi.
  • Issiqlik — tez-tez saunaga yoki issiq vannaga tushish, noutbukni uzoq vaqt tizzaga qo‘yib o‘tirish.
  • Zaharli moddalar — og‘ir metallar, pestitsidlar, erituvchilar bilan ishlash.
  • Chekish va spirtli ichimliklar.
  • Juda uzoq jinsiy tiyilish — spermatozoidlar urug‘ yo‘llarida uzoq qolib, «qariydi» va nobud bo‘ladi.
  • Spermatozoidlarga qarshi antitanalar — immun tizimining organizmning o‘z spermatozoidlariga qarshi ishlashi.
  • Ba’zi dorilar — masalan, kimyoterapiya yoki tashqaridan qabul qilingan testosteron va anabolik steroidlar sperma hosil bo‘lishini susaytiradi. Doimiy qabul qilayotgan dorilaringiz haqida shifokorga ayting, lekin ularni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang.
  • Gormonal va genetik omillar — kamroq uchraydi, ammo tekshiruvda e’tiborga olinadi.

Belgilari bo‘ladimi?

Odatda yo‘q. Nekrozoospermiya ko‘pincha farzand bo‘lmayotgani sababli topshirilgan spermogrammada tasodifan aniqlanadi. Infeksiya bo‘lsa, siydik chiqarishda achishish, chot yoki moyak sohasida og‘riq, eyakulyatsiya paytida noqulaylik bo‘lishi mumkin — bunday belgilar bo‘lsa, urolog-androlog qabuliga kechiktirmay boring.

Tashxis qanday qo‘yiladi?

  1. Takroriy spermogramma — vitallik testi bilan birga, to‘g‘ri tiyilish muddatidan keyin.
  2. Urolog-androlog ko‘rigi — shifokor ilgari o‘tkazilgan kasalliklar, dorilar, ish sharoiti va odatlar haqida so‘raydi, moyaklar va venalarni tekshiradi.
  3. Qo‘shimcha tahlillar (shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra): spermadagi leykotsitlar va infeksiya tahlillari, MAR testi (antitanachalar uchun), gormonlar, yorg‘oq a’zolarining ultratovush tekshiruvi, kerak bo‘lsa genetik tahlil.

Davolash yo‘llari

Davolash sababga va juftlikning umumiy holatiga — ayolning yoshi, tuxumdon zaxirasi, qancha vaqtdan beri farzand kutilayotganiga — qarab tanlanadi. Bu yo‘llar bir-birini inkor etmaydi: ko‘pincha ular birga qo‘llaniladi.

1. Sababni bartaraf etish

Infeksiya tasdiqlansa, shifokor tahlil natijasiga qarab dori tayinlaydi. Antibiotik yoki gormonal dorini o‘zingiz tanlab ichmang: noto‘g‘ri dori sperma sifatiga ham zarar yetkazishi mumkin. Antioksidant vitaminlar va qo‘shimchalar bo‘yicha ilmiy dalillar hozircha cheklangan; ular kerakmi, kerak bo‘lsa qaysi biri va qancha muddat ichiladi — buni shifokor bilan birga hal qiling. Ba’zi hollarda shifokor tiyilish muddatini qisqartirishni ham tavsiya qiladi.

2. Jarrohlik: qachon kerak?

Ko‘rikda qo‘l bilan paypaslaganda seziladigan varikotsele topilsa va sperma ko‘rsatkichlari buzilgan bo‘lsa, EAU tavsiyalariga ko‘ra uni operatsiya qilish (varikotselektomiya) muhokama qilinadi. Bu hamma uchun emas: faqat ultratovushda ko‘rinadigan kichik varikotsele odatda operatsiya talab qilmaydi. Qarorni androlog va reproduktolog birgalikda, ayolning yoshini ham hisobga olib qabul qiladi, chunki operatsiya samarasi bir necha oydan keyingina ko‘rinadi. Yallig‘lanishdan keyin urug‘ yo‘llari tiqilib qolishi kabi boshqa holatlarda ham jarrohlik yoki moyakdan spermatozoid olish (quyida qarang) muhokama qilinishi mumkin.

3. Turmush tarzi

  • Chekishni tashlash, spirtli ichimliklarni cheklash yoki butunlay to‘xtatish.
  • Sauna, issiq vanna va moyaklarni uzoq qizdiradigan odatlardan saqlanish.
  • Vaznni me’yorga keltirish, sabzavot va mevaga boy ovqatlanish, uyqu va stressga e’tibor berish.

Spermatozoidlar taxminan 2–3 oyda yetiladi, shuning uchun o‘zgarishlar natijasi odatda shu muddatdan keyingi tahlilda ko‘rinadi.

4. IKSI: tirik spermatozoidni tanlash

Tirik spermatozoidlar kam bo‘lsa yoki juftlikning kutishga vaqti ko‘p bo‘lmasa, IKSI (ICSI) asosiy yo‘l hisoblanadi. Bunda embriolog mikroskop ostida bitta spermatozoidni tanlaydi va uni ingichka igna bilan bevosita tuxum hujayra ichiga kiritadi. Nekrozoospermiyada asosiy vazifa — harakatsiz bo‘lsa ham tirik spermatozoidni topish; buning uchun HOS testi yoki laboratoriyada qo‘llaniladigan boshqa tanlash usullaridan foydalaniladi.

5. TESE: moyakdan spermatozoid olish

Eyakulyatda tirik spermatozoid deyarli topilmasa, ba’zi hollarda spermatozoidlar bevosita moyak to‘qimasidan olinadi (TESA yoki TESE). Ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, og‘ir nekrozoospermiyada moyakdan olingan spermatozoidlar orasida tiriklari eyakulyatdagiga qaraganda ko‘proq bo‘lishi mumkin, ammo bu usul hammaga ham kerak emas — ko‘rsatmani androlog belgilaydi. Batafsil — erkak bepushtligi va TESE sahifamizda.

Birinchi qadam

Spermogrammada nekrozoospermiya chiqqan bo‘lsa, vahimaga tushmang va internetdan dori qidirmang. Tahlilni to‘g‘ri sharoitda takrorlang, natija bilan urolog-androlog va reproduktologga boring, turmush o‘rtog‘ingiz ham tekshiruvdan o‘tsin — bepushtlik har doim juftlik masalasi. Erkak bepushtligining umumiy sabablari va tekshiruv tartibi haqida erkak bepushtligi haqidagi maqolamizda yozganmiz. Ankalife EKO markazida natijalaringizni androlog, reproduktolog va embriolog birga ko‘rib chiqishi mumkin — konsultatsiyaga yoziling.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Nekrozoospermiya bilan tabiiy yo‘l bilan farzand ko‘rish mumkinmi?

Tirik spermatozoidlar ma’lum miqdorda bo‘lsa, ayniqsa sabab topilib bartaraf etilsa, imkoniyat bor. Ular juda kam bo‘lsa, ko‘pincha IKSI tavsiya etiladi. Bu juftlikning umumiy holatiga bog‘liq.

Bitta yomon spermogramma yetarlimi?

Yo‘q. Namuna olish va tashish sharoiti natijaga kuchli ta’sir qiladi, shuning uchun tashxis takroriy tahlil va vitallik testi bilan tasdiqlanadi.

Vitaminlar o‘lik spermatozoidlarni «tiriltiradimi»?

Nobud bo‘lgan spermatozoidni hech qanday dori tiriltirmaydi. Ba’zi qo‘shimchalar yangi yetilayotgan spermatozoidlarga oksidlovchi stress ta’sirini kamaytirishi mumkin, ammo bu borada dalillar cheklangan; ular kerakmi va qancha ichish kerakligini shifokor belgilaydi.

IKSIda o‘lik spermatozoid ishlatilib qolmaydimi?

Embriolog aynan shuning oldini olish uchun tirik spermatozoidni maxsus test bilan tanlaydi. Shuning uchun laboratoriya nekrozoospermiya tashxisidan oldindan xabardor bo‘lishi muhim.

Ushbu maqola umumiy ma’lumot berish uchun yozilgan va tashxis yoki davolash tavsiyasi o‘rnini bosmaydi. Har qanday dori va muolaja faqat shifokor ko‘rigi va tahlillardan keyin tayinlanadi.

Manbalar

  • WHO — Laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition (2021)
  • EAU — Guidelines on Sexual and Reproductive Health (Male infertility)
  • ASRM (ReproductiveFacts) — Male fertility evaluation: what do I need to know?
  • WHO — Infertility (fact sheet)

Savolingiz bormi? Raqamingizni qoldiring, biz qo‘ng‘iroq qilamiz

Ma’lumotlaringiz faqat siz bilan bog‘lanish uchun ishlatiladi.

Telegramda yozing