Sperma DNK fragmentatsiyasi testi: u qachon kerak va natija nimani ko‘rsatadi? (сперма ДНК фрагментацияси)
Spermogramma normal, lekin homiladorlik bo‘lmayaptimi? DNK fragmentatsiyasi testi spermatozoidlar DNKsidagi uzilishlarni aniqlaydi. U kimga buyuriladi va natijani qanday tushunish kerak?

Spermogramma normal chiqdi, lekin homiladorlik bo‘lmayapti yoki EKO (IVF) urinishlari ketma-ket natija bermayaptimi? Bunday paytda ko‘pincha bitta savol tug‘iladi: spermatozoidlardagi genetik material butunmi? Shu savolga spermatozoidlar DNK fragmentatsiyasi testi javob beradi.
Spermatozoidlar DNK fragmentatsiyasi nima?
Har bir spermatozoid yadrosida otaning genetik ma’lumotini — DNKni olib yuradi. DNK zanjirlarida uzilishlar paydo bo‘lishi mumkin — buni DNK fragmentatsiyasi deyishadi. DNK fragmentatsiyasi testi — andrologiya laboratoriyasida qilinadigan maxsus tahlil: u sperma namunasidagi spermatozoidlarning qancha qismida DNK shikastlanganini ko‘rsatadi.
Oddiy spermogrammada spermatozoidlarning soni, harakatchanligi va shakli baholanadi, ammo DNKdagi uzilishlarni u ko‘rsatmaydi. DNKsi kuchli shikastlangan spermatozoid ham tuxum hujayrani urug‘lantira oladi, biroq bunda embrionning rivojlanishi buzilishi va homiladorlik ehtimoli kamayishi mumkin.
Test qachon buyuriladi?
Odatda shifokorlar bu testni quyidagi hollarda tavsiya qiladi:
- bepushtlik sababi aniqlanmaganda — asosiy tekshiruvlar normal, lekin homiladorlik bo‘lmayotgan bo‘lsa;
- EKO yoki IKSI urinishlari bir necha bor natija bermaganda;
- homila qayta-qayta tushgan bo‘lsa;
- erkakda varikotsele (yorg‘oqdagi venalarning kengayishi) bo‘lsa;
- spermatozoid DNKsiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan omillar bo‘lsa: erkakning yoshi kattaroq bo‘lishi, chekish, spirtli ichimlikni ko‘p ichish, ortiqcha issiqlik ta’siri, infeksiya, ilgari o‘tkazilgan kimyoterapiya yoki nur terapiyasi.
Yevropa urologlar assotsiatsiyasi (EAU), shuningdek Amerika urologlar assotsiatsiyasi va Amerika reproduktiv tibbiyot jamiyatining (AUA/ASRM) klinik qo‘llanmalari bu testni, ayniqsa, homila qayta-qayta tushganda va davolash bir necha bor muvaffaqiyatsiz bo‘lganda qilishni ma’qullaydi. Yevropa inson reproduksiyasi va embriologiyasi jamiyati (ESHRE) esa 2023-yilgi sharhida dalillar hali yetarli emasligini ta’kidlab, testni hammaga birdek qilishni tavsiya etmaydi. Qisqasi, test hammaga emas, aynan kerakli bemorlarga buyurilganda foyda beradi.
Natija qanday baholanadi?
Natija DNKsi shikastlangan spermatozoidlar foizida beriladi — bu ko‘rsatkich DNK fragmentatsiya indeksi (DFI) deb ataladi. Ko‘p qo‘llaniladigan shkala quyidagicha:
- 15% dan past: past, yaxshi ko‘rsatkich;
- 15–30%: o‘rtacha, chegaraviy;
- 30% dan yuqori: yuqori; tabiiy yo‘l bilan va inseminatsiya orqali homilador bo‘lish ehtimoli pastroq bo‘lishi bilan bog‘liq;
- 50% dan yuqori: juda yuqori.
Bir muhim jihat: bu chegaralar asosan SCSA deb ataladigan usulga tegishli. TUNEL, SCD (Halosperm), Comet kabi boshqa usullarda chegaralar boshqacha. Shu sababli natijangizni tahlil qilingan laboratoriyaning me’yorlariga tayanib shifokor baholashi kerak.
DNK shikastlanishi yuqori chiqsa, nima qilish mumkin?
Yuqori natija — hukm emas, balki sababini izlash uchun asos. Vaziyatga qarab shifokor quyidagilarni taklif qilishi mumkin:
- chekishni tashlash, spirtli ichimlikni kamaytirish, ortiqcha vazndan xalos bo‘lish va moyaklarni qizib ketishdan asrash (saunaga bormaslik, noutbukni tizzaga qo‘yib ishlamaslik);
- infeksiya topilsa, uni davolash;
- ko‘rikda yaqqol aniqlanadigan varikotsele bo‘lsa, uni operatsiya qilish masalasini muhokama qilish;
- namuna topshirishdan oldin jinsiy aloqadan saqlanish muddatini qisqartirish;
- EKOda DNKsi butunroq spermatozoidlarni tanlab olishga qaratilgan laboratoriya usullari — ulardan biri bo‘lgan sperma chipi haqida alohida maqolada yozganmiz;
- ayrim hollarda — to‘g‘ridan-to‘g‘ri moyakdan olingan spermatozoidlar bilan IKSI.
Antioksidant preparatlar haqida ko‘p gapiriladi, biroq ularning foydasi bo‘yicha dalillar cheklangan; ularni shifokor bilan maslahatlashmasdan ichishni boshlamang. Boshqa sabablar haqida erkak bepushtligi haqidagi maqolamizda o‘qishingiz mumkin.
Ankalife EKO markazida shifokor spermogrammangiz va kasallik tarixingizni ko‘rib chiqib, bu test sizga kerak yoki kerak emasligini hal qiladi — qabulga yoziling.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Spermogrammam normal. Shunda ham DNK shikastlangan bo‘lishi mumkinmi?
Ha. Spermatozoidlarning soni, harakatchanligi va shakli normal bo‘lsa ham, DNK fragmentatsiyasi yuqori chiqishi mumkin. Shu bois bepushtlik sababi aniqlanmaganda yoki davolash bir necha bor natija bermaganda bu test haqida o‘ylab ko‘rish mumkin.
Test qanday topshiriladi? Tayyorgarlik kerakmi?
Xuddi spermogrammadagidek, sperma namunasi topshiriladi. Odatda undan oldin 2–5 kun jinsiy aloqadan saqlanish (jinsiy tiyilish) so‘raladi; aniq qoidalarni laboratoriya tushuntiradi.
DNK shikastlanishi umrbod qoladimi?
Har doim ham emas. Spermatozoidlar taxminan uch oy davomida yetiladi, shuning uchun turmush tarzidagi o‘zgarishlar va davolash samarasi odatda bir necha oydan keyin qayta topshirilgan testda ko‘rinadi.
Bu maqola umumiy ma’lumot uchun yozilgan, tashxis yoki davolash tavsiyasi emas. Sizga qaysi tekshiruv va davolash mos kelishini faqat shifokor ko‘rik va tekshiruv natijalariga qarab hal qiladi.
Manbalar
- ESHRE — Good practice recommendations on add-ons in reproductive medicine (Human Reproduction, 2023)
- European Association of Urology (EAU) — Guidelines on Sexual and Reproductive Health
- AUA/ASRM — Diagnosis and Treatment of Male Infertility: Guideline (2024)
- Sperm DNA fragmentation testing: summary evidence and clinical practice recommendations (Andrologia, 2021)
Savolingiz bormi? Raqamingizni qoldiring, biz qo‘ng‘iroq qilamiz
Ma’lumotlaringiz faqat siz bilan bog‘lanish uchun ishlatiladi.